دیدگاه اسلام دربارة کارآفرینی زنان
Article data in English (انگلیسی)
- Aldrich, H. E. & Cliff, J. E. (2003). The Pervasive Effects of Social Networks on Entrepreneurial Outcomes. Entrepreneurship Theory and Practice, 27(3), 271-291.
- Anggadwita, G., Mulyaningsih, H., Ramadani, V. & Arwiyah, Y. (2015). Women Entrepreneurship in Islamic Perspective: Driver for Social Change. International Journal of Business and Globalisation, 15(3), 1-14.
- Borham, A. & Md Taib, R. (2024). Islam and Women Entrepreneurship: Constraint or Enabler? A Qualitative Study. International Business Education Journal, 17(2), 70-81.
- Choudhary, E. (2023). Aligning Identity, Faith, and Entrepreneurship: Experiences of Muslim Women Entrepreneurs in India. Journal of Business Anthropology, 12(2): 138-158. DOI: https://doi.org/10.22439/jba.v12i2.7064
- Duflo, E. (2012). Women’s Empowerment and Economic Development. Journal of Economic Literature, 50(4), 1051-1079.
- Irshad S., Aftab R., Husain A. & Aijaz, A. (2021). Motivation of Women as Entrepreneurs: An Islamic Perspective. The International Journal of Indian Psychology, 3(9), 1098-1106. DOI: 10.25215/0903.101
- Muhammad, S., Ximei, K., Sharif, I. & Haq, Z. (2020). An Overview of Women Entrepreneurship from Islamic Perspective. Review of Economics and Development Studies, 6(4), 857ـ866. 10.47067/reads.v6i4.285.
- Sadiq, R., & Karim, S. (2022). Islamic Perspectives on Women's Entrepreneurship: Theological and Practical Implications. Journal of Islamic Business and Economics, 15(2), 112-125.
- Santos, F. M. (2012). A Positive Theory of Social Entrepreneurship. Journal of Business Ethics, 111(3), 331-349.
- Zahra, S. A., & Lari, M. (2021). Gender, Entrepreneurship, and Islamic Ethics: A Critical Review. International Journal of Gender and Entrepreneurship, 13(1), 88-102.
ديدگاه اسلام دربارة کارآفريني زنان
آناهيد ميرزايي / دانشجوي دکتري کارآفريني، دانشگاه تهران، تهران، ايران mirzaeeanahid@gmail.com
حسين صادقي/ دانشيار گروه کارآفريني، دانشگاه تهران، تهران، ايران hosadeghi@ut.ac.ir
دريافت: 06/03/1404 ـ پذيرش: 06/07/1404
چکيده
اين مقاله به بررسي ديدگاه اسلام دربارة کارآفريني زنان و نقش آنان در توسعة اقتصادي و اجتماعي ميپردازد. با تأکيد بر اصول ديني و اخلاقي، اسلام مشارکت زنان در فعاليتهاي اقتصادي را با رعايت شرايطي همچون رعايت حجاب، پرهيز از اختلاط بيجا و التزام به اصول شرعي مجاز دانسته است. ازسويديگر، نمونههاي تاريخي مانند حضرت خديجه بهعنوان يک تاجر موفق، نشاندهندة حمايت اسلام از فعاليتهاي اقتصادي زنان است. اين پژوهش چالشها و موانع مشارکت زنان در جوامع اسلامي، نظير محدوديتهاي اجتماعي، فرهنگي و قانوني را بررسي ميکند و بر نقش سياستهاي حمايتي و آموزشي تأکيد دارد. همچنين بر لزوم ارائة راهکارهايي مانند طراحي الگوهاي تطبيقي کارآفريني و ايجاد فرصتهاي برابر در دسترسي به منابع مالي و آموزشي براي زنان تأکيد ميشود. نتايج تحقيق نشان ميدهد که اسلام با اشتغال زنان و مشارکت آنان در عرصههاي اقتصادي در چهارچوب اصول ديني موافق است و اين مسئله ميتواند بهعنوان الگوي توسعة پايدار در جوامع اسلامي بهکار گرفته شود. پژوهشهاي آينده ميتوانند به تحليل راهبردهاي عملي براي تحقق اين اصول و رفع موانع موجود بپردازند.
کليدواژهها: اسلام، کارآفريني، کارآفريني زنان.
مقدمه
کارآفريني بهعنوان يک عامل کليدي در توسعة اقتصادي و اجتماعي جوامع مختلف شناخته ميشود و در اين زمينه، مشارکت زنان در عرصة کارآفريني نقشي بيبديل دارد. در جوامع اسلامي که به باورهاي ديني و اصول اخلاقي توجه ويژهاي دارند، نقش زنان در عرصة اقتصادي و کارآفريني همچنان مورد بحث و توجه است. دين اسلام بهعنوان يکي از بزرگترين و گستردهترين مراجع فکري، فرهنگي و اجتماعي، ديدگاههاي خاص خود را در اين زمينه دارد: ازيکسو به حقوق و وظايف زنان در جامعه و خانواده اهميت ميدهد؛ و ازسويديگر، اصول اخلاقي و ديني را براي فعاليتهاي اقتصادي زنان تعيين ميکند. بااينحال، چالشها و موانعي که زنان در مسير کارآفريني در کشورهاي مسلمان با آنها مواجهاند، همچنان مورد توجه قرار نگرفتهاند و نيازمند بررسي عميقتر و پژوهشهاي بيشترند.
در اين پژوهش قصد داريم تا به تحليل و بررسي ديدگاههاي اسلام دربارة کارآفريني زنان بپردازيم و موانع و فرصتهاي موجود در اين حوزه را شناسايي کنيم. با توجه به تغييرات سريع در عرصة اقتصادي و اجتماعي جهان، ضرورت دارد که نظريهها و اصول ديني بهشکلي کاربردي و متناسب با شرايط زمان و مکان پيادهسازي شوند. اين پژوهش بهدنبال بررسي دقيق اين چالشها و ارائة راهکارهاي مناسب براي تحقق ظرفيتهاي کارآفريني زنان در جوامع اسلامي است.
1. بيان مسئله
در بسياري از جوامع اسلامي، کارآفريني زنان بهعنوان يک موضوع بحثبرانگيز مطرح است. درحاليکه رشد اقتصادي و توسعة پايدار نيازمند مشارکت فعال تمامي اقشار جامعه از جمله زنان است، در بسياري از کشورهاي مسلمان، فرهنگها و نگرشهاي سنتي ممکن است محدوديتهايي براي مشارکت زنان در فعاليتهاي اقتصادي و کارآفريني ايجاد کنند. اسلام در عين آنکه بر جايگاه والاي زن در خانواده و جامعه تأکيد دارد، ديدگاههاي مختلفي دربارة نقش زنان در عرصة اقتصادي و کارآفريني ارائه ميدهد. برخي منابع ديني و فقهي تأکيد دارند که زنان ميتوانند در زمينههاي مختلفِ فعاليت اقتصادي مشارکت داشته باشند؛ مشروط به رعايت اصول شرعي و فرهنگي. اين ديدگاهها ممکن است در برخي مناطق بهدليل تفاوتهاي فرهنگي و فقهي بهصورتهاي متفاوتي تفسير و اعمال شوند. بنابراين، فهم و تحليل صحيح ديدگاه اسلام دربارة کارآفريني زنان از اهميت ويژهاي برخوردار است تا اين منابع ديني بهشکلي مؤثر در جهت ارتقاي مشارکت اقتصادي زنان در جامعة اسلامي بهکار گرفته شوند.
تحقيقات علمي در زمينة کارآفريني زنان در جوامع اسلامي از ابعاد مختلفي انجام شده است که هر کدام به جنبههاي خاصي از اين موضوع پرداختهاند. برخي از اين مطالعات به بررسي اصول فقهي و ديني اسلام در ارتباط با کارآفريني زنان پرداخته و نتيجه گرفتهاند که اسلام در صورت رعايت اصول شرعي و اخلاقي، کارآفريني زنان را پذيرفته است. بهطور خاص در برخي از منابع اسلامي، کارآفريني يک فعاليت مشروع و مورد تأسيس در جامعه معرفي شده است که با اصول عدالت اجتماعي، کمک به جامعه و خانواده همخواني دارد (Sadiq & Karim, 2022). اين مطالعات به بررسي مفاهيم مختلفي مانند نوع شغلهاي مناسب براي زنان، شرايط شرعياي که زنان بايد در آن فعاليت کنند (مثل حجاب، پرهيز از اختلاط بيجا و حفظ اصول اخلاقي در تعاملات تجاري)، و تأثير فعاليتهاي اقتصادي زنان بر تقويت خانواده و جامعه پرداختهاند.
تحقيقات ديگري بر تأثير سياستهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي بر نقش زنان در کارآفريني تأکيد دارند. در اين دسته از مطالعات، بيشتر به بررسي چالشها و موانعي پرداخته شده است که زنان مسلمان براي ورود به عرصة کارآفريني با آنها روبهرو هستند. اين تحقيقات نشان ميدهند که در بسياري از جوامع مسلمان، محدوديتهاي اجتماعي و فرهنگي، نظير نابرابريهاي جنسيتي، باورهاي سنتي در مورد نقش زنان، و قوانين فقهي خاص، ميتواند مانع اصلي مشارکت زنان در کارآفريني باشد (Zahra & Lari, 2021). براي مثال، برخي از جوامع ممکن است بر اساس تفسيرهاي خاصي از شريعت اجازه ندهند که زنان در برخي از حوزههاي اقتصادي فعاليت کنند؛ بهويژه در مشاغلي که ممکن است از نظر فرهنگي يا ديني با نقض اصول اسلامي همراه باشد. علاوه بر اين، نابرابريهاي جنسيتي در دسترسي به منابع مالي، شبکههاي حرفهاي و فرصتهاي آموزشي ميتواند بر توانمنديهاي زنان در راهاندازي کسبوکار تأثير منفي بگذارد. بااينحال، گرچه بسياري از اين تحقيقات به تحليل ديدگاههاي مختلف اسلامي و چالشهاي اجتماعي پرداختهاند، هنوز نواقصي در تحليل و تلفيق اين ديدگاهها در متون علمي وجود دارد.
در بيشتر مطالعات موجود، توجه کافي به تطبيق نظريهها با شرايط واقعي جوامع مختلف مسلمان وجود ندارد. در واقع، بيشتر تحقيقات به مباحث نظري محدود ميشوند و اطلاعات کاربردي در زمينة چگونگي پيادهسازي اين اصول در دنياي واقعي و تحت شرايط فرهنگي و اقتصادي متنوع، نادر است. اين مسئله باعث ميشود که بين نظريههاي فقهي و تجربيات عملي زنان کارآفرين شکاف وجود داشته باشد. همچنين، تحقيقات در مورد تأثير متقابل سياستهاي دولتي، باورهاي فرهنگي و اجتماعي، و وضعيت اقتصادي بر روند کارآفريني زنان، کمتر است. پژوهشها بهطور کلي نتايج و پيشنهادهايي براي بهبود وضعيت کارآفريني زنان در کشورهاي مسلمان ارائه دادهاند؛ اما نياز به تحقيقات بيشتر و دقيقتر در زمينههاي اجرايي و سياستي براي پر کردن اين شکافها و پاسخ به چالشهاي موجود احساس ميشود.
با وجود پژوهشهاي موجود در زمينة کارآفريني زنان در جوامع اسلامي، هنوز شکافهاي قابل توجهي در تحليل و کاربرد ديدگاههاي اسلامي در اين حوزه وجود دارد. بسياري از مطالعات به بررسي نظريهها و اصول فقهي اسلام دربارة کارآفريني زنان پرداختهاند؛ اما تحقيقاتي که به بررسي عملي چگونگي پيادهسازي اين اصول در دنياي واقعي و تحت شرايط فرهنگي و اجتماعي مختلف بپردازند، محدود است. اين شکاف تحقيقاتي بهوضوح در عدم توجه به مسائل اجرايي، مانند حمايتهاي دولتي و سياستهاي اقتصادي خاص براي زنان کارآفرين، و تحليل چالشهاي اجتماعي، مانند تبعيضهاي جنسيتي در کارآفريني، مشاهده ميشود. همچنين بيشتر تحقيقات به مقايسة ديدگاههاي مختلف اسلامي دربارة جايگاه زن در اقتصاد پرداختهاند؛ اما به تأثير شرايط محلي و فرهنگي در پذيرش و اجراي اين ديدگاهها کمتر توجه شده است.
يکي از ديگر شکافهاي تحقيقاتي مهم، نبود يک الگوي جامع و تطبيقي است که بتواند شرايط مختلف کشورها و جوامع مسلمان را در نظر بگيرد. براي مثال، تفاوتهاي فرهنگي و مذهبي ميتواند تفسير و اجراي اصول اسلامي در مورد کارآفريني زنان را تحت تأثير قرار دهد؛ بهويژه در کشورهايي با قوانين فقهي مختلف يا ساختارهاي اجتماعي متفاوت. اين شکاف تحقيقاتي، بهويژه در زمينة شناخت موانع واقعي و عملي که زنان در کشورهاي مختلف با آنها مواجهاند، به پژوهشهاي دقيقتر نياز دارد. در اين راستا، تحقيق ما با هدف پر کردن اين شکافها و ارائة راهحلهايي براي ارتقاي مشارکت اقتصادي زنان، به بررسي تطبيقي ديدگاههاي اسلامي در مورد کارآفريني زنان در کشورهاي مختلف مسلمان و تحليل تجارب موفق و چالشهاي موجود در کشورهاي مختلف ميپردازد. اين تحقيق، همچنين به شناسايي سياستهاي اقتصادي مؤثر و برنامههاي حمايتي براي زنان کارآفرين، از جمله تسهيلات مالي، آموزش و توسعة مهارتها، و ايجاد بسترهاي مناسب براي ارتقاي توانمنديهاي زنان در عرصة کارآفريني، ميپردازد. علاوه بر اين، ما به بررسي نقش نهادهاي ديني و دولتي در حمايت از کارآفريني زنان و چگونگي تطبيق ديدگاههاي اسلامي با الزامات مدرن اقتصادي خواهيم پرداخت.
پژوهش ما بهدنبال پر کردن اين شکافها و ايجاد يک راهبرد عملي براي تحقق اين اهداف خواهد بود که ميتواند يک الگوي نمونه براي کشورهاي مسلمان در راستاي ارتقاي کارآفريني زنان در محيطهاي اسلامي باشد.
2. پيشينة پژوهش
تاکنون پژوهشهايي دربارة ديدگاه اسلام دربارة کارآفريني زنان انجام شده که در جدول 1 تعدادي از آنها آمده است:
جدول 1. پيشينة پژوهش
رديف عنوان نويسنده نشريه و سال انتشار نتايج
1 جايگاه کارآفريني زنان در دين با محوريت دين اسلام اکرم يوسفي و حسين صادقي پژوهشهاي نوين در مديريت کارآفريني و توسعة کسبوکار، 2(1) (پياپي 5، بهار 1400) مقاله ضمن مروري بر ديدگاههاي گوناگون، از ديد ديني به آن ميپردازد و با بررسي وضعيت کار اقتصادي در ميان بانوان صدر اسلام بهصورت خاص به مديريت اقتصادي اشاره ميکند و احکام فقهي مرتبط با کار زنان را ميآورد و با توجه به اهميت علمآموزي، رشد معنوي و اجتماعي زنان و نياز به کار اقتصادي، وظيفة جوامع اسلامي را بيان ميکند و با توجه به لزوم توجه جدي به حفظ بنيان خانواده، اصلهاي حاکم بر کار اقتصادي زنان را از ديد ديني مطرح ميسازد.
2 تأثير و نقش اسلام بر کارآفريني زنان سيدرضا حجازي، علي عبدي جمايران، سعيد عبدي بوسجين و زهره مؤذني بيستگاني اولين کنفرانس بينالمللي حسابداري، مديريت و نوآوري در کسبوکار، 1394 هدف از اين مقاله، بررسي تأثير اسلام بر کارآفريني زنان با جمعآوري و کاوش در تحقيقات پيشين است که براي نيل به اين هدف، ابتدا رابطة اسلام و کارآفريني، انگيزههاي زنان براي کارآفريني، عوامل روانشناختي و عوامل محيطي و در نهايت تأثير اسلام بر کارآفريني زنان بررسي شده است.
3 دلايل وجود بستر مناسب براي کارآفريني زنان روستايي از نگاه دين اسلام سيدهسميه خاتمي و سيدجواد خاتمي همايش ملي بررسي راهکارهاي مديريت توسعة کارآفريني روستايي در ايران، سبزوار، 1396 کار زنان روستايي بهدليل وجود فرهنگ سختکوشي و کار و تلاش در بين آنان و رعايت حريم بين مردان و زنان و داشتن سادگي و صفاي دل و نيز نزديکي به خانواده، ميتواند بستر بسيار مناسبي براي اشتغال هرچه بيشتر و سالمتر براي زنان روستايي باشد که البته لازمة ايجاد ارتقا و پيشرفت در اشتغال بيشتر زنان روستايي، داشتن خدمات حمايتي مورد نياز در سطح روستا و ايجاد تعاونيهاي زنان براي افزايش مشارکت اقتصادي زنان و فراهم کردن محيطي با امنيت خاطر و برپايي نمايشگاههايي در جهت معرفي و عرضة آثار هنري آنان به ديگر افراد است.
4 کارآفريني اجتماعي زنان از ديدگاه اسلام مصيب عباسي و مريم حاجيعسکري چهارمين کنفرانس جهاني و اولين کنفرانس ملي پژوهشهاي نوين ايران و جهان در مديريت، اقتصاد و حسابداري و علوم انساني، 1396 کارآفريني اجتماعي مقولهاي متفاوت با ديگر اشکال کارآفريني است که بهطور نسبي در زمينة ارتقاي ارزشهاي اجتماعي و توسعه در مقابل کسب ارزش اقتصادي ارجحيت بيشتري را کسب ميکند. کارآفريني اجتماعي فعاليتي است که با رويکرد کارآفرينانه به رفع نيازهاي اجتماعي که در جامعه از توجهات بهدور مانده است، ميپردازد. همچنين کارآفريني زنان همواره نقش مهمي را در اقتداربخشي جامعه داشته است. اين مقاله بهصورت کتابخانهاي جمعآوري و تدوين شد تا در توسعة رابطة اسلام و کارآفريني، انگيزههاي زنان براي کارآفريني، عوامل روانشناختي و عوامل محيطي و در نهايت، تأثير اسلام بر کارآفريني زنان سهيم باشد.
5 واکاوي جايگاه کارآفريني زنان در جمهوري اسلامي ايران ايمان جعفرينسب و ماشاالله وليخاني دهاقاني فصلنامة پژوهش اجتماعي، پاييز 1400 در اسلام بارها به نقش مؤثر زن در جامعه و مسئوليت اجتماعي او پرداخته شده است. سياستگذاري کارآفريني زنان در جمهوري اسلامي ايران ضمن ترويج و زمينهسازي براي اشتغال زنان، همجهت با مصالح خانوادگي، ايفاي نقشهاي خانوادگي آنان بهويژه مادري را مورد توجه قرار ميدهد.
6 انگيزة زنان بهعنوان کارآفرين: ديدگاه اسلامي
Motivation of Women as Entrepreneurs: An Islamic Perspective Sana Irshad, Rabia Aftab,
Akbar Husain &
Asiya Aijaz The International Journal of Indian Psychology,
2021 قرآن و سنت به زن و مرد براي کار و تلاش و کسب درآمد حلال انگيزه ميدهد و پيشنهاد ميکند که سود اضافي را براي رفاه جامعه از طريق زکات، صدقه و هدايا بهجاي تکيه بر گدايي تقسيم کنند. به همين ترتيب، اسلام مخالف کار زنان نيست و آنها با مردان برابري ميکنند. بسياري از زنان صحابه و همسر پيامبر، حضرت خديجة کبري، به فعاليتهاي تجاري مشغول بودند. بنابراين، پژوهش حاضر سبک زندگي اسلامي را براي ايجاد انگيزه در زنان بهعنوان کارآفرين نتيجهگيري کرد.
7 مروري بر کارآفريني زنان از ديدگاه اسلام
An Overview of *Women Entrepreneurship from Islamic Perspective Said Muhammad, Ximei Kong, Ilyas Sharif & Zahoor Ul Haq Review of Economics and Development Studies,
2020 اسلام زنان را به مشارکت در فعاليتهاي کارآفريني براي شکوفايي اقتصادي و رشد اجتماعي تشويق کرده است. با وجود اين، مشارکت آنها در اقتصاد بسيار کمتر از مردان در سطح جهان است. پيش از اين، حوزة کارآفريني بهعنوان يک بخش مسلط مردانه تلقي ميشد. کارآفريني بهدليل عوامل اقتصادي، اجتماعي، اخلاقي و محيطي شکوفا ميشود؛ درحاليکه عمل به اصول شريعت بهعنوان يک کاتاليزور در اين فرايند عمل ميکند. کارآفريني زنان به کاهش فقر و بيکاري کمک ميکند که منجر به رفاه اجتماعي ـ اقتصادي در يک کشور ميشود.
8 کارآفريني زنان از ديدگاه اسلام: محرک تغيير اجتماعي
Women Entrepreneurship in Islamic Perspective: Driver for Social Change Grisna Anggadwita, Hendrati dwi Mulyaningsih, Veland Ramadani & Yahya Arwiyah International Journal of Business and Globalisation,
2015 اين پژوهش به بررسي کارآفريني در ديدگاه اسلام بهعنوان يک سازمان تجاري که هدف آن توليد ارزش اقتصادي و اجتماعي است، پرداخته است. موفقيت تجارت در اسلام به ترکيبي از اخلاق، اجتماع، محيط زيست و اقتصاد با قوانين ديني اسلام بستگي دارد. براي دريافت تصوير بهتر، نظرسنجي روي 150 زن کارآفرين مسلمان در اندونزي بهعنوان دادههاي ثانويه براي يافتن و تعريف مشکلات و موانع پيش روي زنان کارآفرين مسلمان و همچنين انگيزة آنها براي انتخاب شغل کارآفريني انجام شد. اين مطالعه چهارچوب مفهومي کارآفريني زنان را در ديدگاه اسلامي، بهويژه در اندونزي، ارائه ميکند.
9 همسويي هويت، ايمان و کارآفريني: تجربيات زنان مسلمان کارآفرين در هند
Aligning Identity, Faith, and Entrepreneurship: Experiences of MuslimWomen Entrepreneurs in India Eisha Choudhary Journal of Business Anthropology,
2023 اين مقاله بر اساس روايتهاي پنج زن مسلمان است تا تأثير نهادهاي اجتماعي مانند مذهب را بر ابتکارات کارآفريني زنان بررسي کند. اين مقاله با شناخت شکل منحصربهفرد رفتار کارآفرينانه در تلاقي ايمان و هويت جنسيتي، عملکرد کارآفريني در ميان زنان مسلمان را روشن ميکند. اين اکتشاف، روايات عمومي و اکثري دربارة عملکرد و فرايند کارآفريني را بهچالش ميکشد و تغيير ميدهد.
10 اسلام و کارآفريني زنان: محدودکننده يا توانمندساز؟ يک مطالعة کيفي
Islam and Women Entrepreneurship: Constraint or Enabler? A Qualitative Study Ashraf Abdou Mohamed Borham & Rosfizah Md Taib International Business Education Journal,
2024 تحليل زمينهاي با اتخاذ ديدگاه فمينيستي اسلام براي بررسي توانمندسازي فمينيسم اسلامي بر زنان کارآفرين براي اعتبار بخشيدن به سرمايهگذاريها و رفتارهاي تجاري آنها در چهارچوب محدوديتهاي جامعة مردسالار مورد استفاده قرار گرفت. بر اساس چهارچوب تحقيق، تفاسير و کاربرد آنها از باورهاي اسلامي با اصول فمينيستي اسلامي همسو بود که ساختارهاي مردسالارانة حاکم در مصر را بهچالش ميکشيد. اين تحقيق با بررسي چگونگي الهامبخشي و حمايت اسلام از زنان کارآفرين، بهويژه از ديدگاه فمينيسم اسلامي، به ادبيات کارآفريني کمک کرده است.
3. ديدگاه نظري پژوهش
در اين پژوهش، ديدگاه نظري به بررسي و تحليل ابعاد مختلف کارآفريني زنان از منظر اسلام و در چهارچوب نظريات علمي متنوع و مرتبط با اين موضوع خواهد پرداخت. براي درک بهتر اين ابعاد، ميتوان از چندين نظرية کليدي استفاده کرد که در زمينة کارآفريني، جنسيت و تعاملات فرهنگي و ديني بهکار ميروند. اين نظريهها بهشکل زير در پژوهش پيادهسازي خواهند شد:
1ـ3. نظريههاي فقهي و ديني اسلام
اولين و اصليترين ديدگاه نظري در اين پژوهش، اصول فقهي و ديني اسلام است که به کارآفريني زنان و مشارکت آنها در فعاليتهاي اقتصادي پرداخته است. مطابق نظريات فقهي مختلف، اسلام کارآفريني را براي زنان، درصورتيکه با رعايت اصول اخلاقي، شرعي و فرهنگي همراه باشد، مجاز ميداند. اين ديدگاهها بهشکل خاص به موضوعاتي مانند چگونگي اشتغال زنان در مشاغل مختلف، رعايت حجاب و مسائل مرتبط با تعاملات اجتماعي و تجاري اشاره دارند (Sadiq & Karim, 2022). برخي از نظريهها مانند نظرية «عدالت اجتماعي» در اسلام نيز به نقش زنان در توسعة اقتصادي و اجتماعي از ديدگاه اسلامي ميپردازند و جايگاه اقتصادي زنان را بهعنوان جزء مهمي از پيشرفت اجتماعي تبيين ميکنند.
2ـ3. نظريههاي جنسيتي و کارآفريني
نظريههاي جنسيتي به تحليل نقش جنسيت در فرايندهاي اقتصادي و کارآفريني ميپردازند و نابرابريهاي موجود را مورد بررسي قرار ميدهند. يکي از مهمترين نظريهها در اين زمينه، نظرية «نابرابري جنسيتي در دسترسي به منابع» است. اين نظريه به چالشهايي ميپردازد که زنان در جوامع مختلف براي دسترسي به منابع اقتصادي، آموزش و فرصتهاي شغلي با آنها مواجهاند. اين نظريه نشان ميدهد که زنان بهدليل محدوديتهاي فرهنگي، اجتماعي و قانوني، دسترسي کمتري به فرصتهاي کارآفريني دارند و اين امر ميتواند موجب کاهش مشارکت اقتصادي آنها شود (Zahra & Lari, 2021).
3ـ3. نظرية توانمندسازي زنان
اين نظريه بر اهميت توانمندسازي اقتصادي و اجتماعي زنان تأکيد دارد و بر اين باور است که با افزايش دسترسي زنان به منابع آموزشي، مالي و اجتماعي ميتوان به بهبود وضعيت کارآفريني آنها کمک کرد. توانمندسازي زنان بهمعناي فراهم ساختن شرايطي است که زنان بتوانند با اعتمادبهنفس و آگاهي بيشتري وارد عرصة کارآفريني شوند و از فرصتهاي موجود به بهترين نحو بهرهبرداري کنند. اين ديدگاه در بسياري از برنامههاي حمايتي از کارآفريني زنان، بهويژه در کشورهاي در حال توسعه، بهکار گرفته شده است (Duflo, 2012).
4ـ3. نظرية شبکههاي اجتماعي و کارآفريني
يکي ديگر از ديدگاههاي علمي در اين پژوهش، نظرية «شبکههاي اجتماعي و تأثير آن بر کارآفريني» است. اين نظريه تأکيد ميکند که شبکههاي اجتماعي، از جمله ارتباطات خانوادگي، دوستانه و حرفهاي، ميتوانند نقش مهمي در موفقيت يا شکست زنان کارآفرين ايفا کنند. در بسياري از جوامع اسلامي، زنان ممکن است بهدليل محدوديتهاي فرهنگي و اجتماعي دسترسي کمتري به اين شبکهها داشته باشند که اين امر ميتواند بر توانايي آنها براي راهاندازي و مديريت کسبوکارها تأثير منفي بگذارد (Aldrich & Cliff, 2003).
5ـ3. نظرية کارآفريني اجتماعي
نظرية کارآفريني اجتماعي به تأسيس کسبوکارهايي ميپردازد که علاوه بر اهداف اقتصادي، اهداف اجتماعي را نيز دنبال ميکنند. اين نوع کارآفريني، بهويژه براي زنان در جوامع اسلامي، ميتواند اهميت زيادي داشته باشد؛ زيرا ميتواند به آنها اين امکان را بدهد که با استفاده از فعاليتهاي اقتصادي به حل مشکلات اجتماعي و فرهنگي جامعة خود بپردازند و بهنوعي در مسير رشد و توسعة جامعة اسلامي نقشآفريني کنند. اين نظريه بر تأسيس کسبوکارهايي با هدف ايجاد تغييرات اجتماعي مثبت، بهويژه در زمينههاي اشتغال زنان، آموزش و توانمندسازي اقتصادي آنها، تأکيد دارد (Santos, 2012).
4. روش پژوهش
اين پژوهش بر اساس هدف، پژوهش نظري با رويکرد کيفي بهروش تحليل محتواست که براي بررسي ديدگاههاي ديني و فقهي اسلام دربارة کارآفريني زنان استفاده ميشود. تحليل محتوا بهطور خاص به شناسايي و تفسير پيامها و مضامين موجود در متون ديني و فقهي ميپردازد و هدف آن استخراج مفاهيم، اصول و ديدگاههاي کليدي است که ميتواند به تحليل مسائل مربوط به کارآفريني زنان کمک کند. تحليل محتوا داراي مزيتهايي است، از جمله:
- بررسي دقيق و عميق متون ديني: اين روش به پژوهشگر اجازه ميدهد که با تحليل دقيق متون ديني و فقهي پيامها و اصول اسلامي را در مورد کارآفريني زنان شناسايي کند و درک عميقي از ديدگاههاي مختلف بهدست آورد؛
- استفاده از منابع معتبر: اين روش به استفاده از منابع معتبر و ديني کمک ميکند که پايهگذار يافتههاي تحقيقاتي در زمينههاي اسلامي باشد؛
- انعطافپذيري در تفسير: تحليل محتوا به پژوهشگر اين امکان را ميدهد که تفاسير مختلف از يک متن را در نظر بگيرد و به جنبههاي متفاوت مسائل توجه کند.
1ـ4. مراحل انجام تحليل محتوا
1ـ1ـ4. انتخاب منابع ديني و فقهي
در ابتدا منابع ديني و فقهي معتبر اسلام، که بهطور مستقيم يا غيرمستقيم با موضوع کارآفريني زنان مرتبطاند، شناسايي و انتخاب ميشوند. اين منابع ميتوانند شامل قرآن کريم، احاديث پيامبر اسلام و اهلبيت، نظرات فقها و کتابهاي فقهي معتبر باشند. براي تحليل جامعتر، از تفسيرها و منابع معتبر فقهي (مثل تفسير قرآن و فتواهاي علمي در زمينة مسائل اقتصادي و اجتماعي زنان) نيز استفاده شد.
2ـ1ـ4. تعيين کدها و دستهبنديها
بعد از جمعآوري منابع، بهمنظور تسهيل در تحليل محتوا، بايد کدها يا دستهبنديهايي براي شناسايي مضامين اصلي در متون ايجاد کنيم. اين کدها ميتوانند بهصورت مفاهيم و موضوعات خاصي، مانند «حقوق زنان در اقتصاد»، «موانع شرعي در کارآفريني زنان»، «پذيرش يا عدم پذيرش اشتغال زنان» و «نقش اخلاقي و اجتماعي در کارآفريني زنان» تعريف شوند. اين مرحله شامل خواندن دقيق متون و شناسايي مواردي است که بهطور مستقيم به اين موضوعات مربوط ميشوند.
3ـ1ـ4. کدگذاري متنها
در اين مرحله، از کدها براي شناسايي بخشهاي خاصي از متون استفاده شد که به موضوعات منتخب مربوطاند. اين فرايند با کمک نرمافزار تحليل محتواي MAXQDA انجام گرفت. هر بخش از متن که به يکي از کدها تعلق دارد، برچسبگذاري شد و به دستهبنديهاي مشخص مرتبط با کارآفريني زنان در اسلام اختصاص يافت.
4ـ1ـ4. تحليل مفاهيم و مضامين
پس از کدگذاري بايد مفاهيم و مضامين اصلياي که در متون ديني دربارة کارآفريني زنان برجستهاند، استخراج و تحليل شوند. براي مثال، ممکن است برخي آيات قرآن يا احاديث به ضرورت مشارکت زنان در فعاليتهاي اقتصادي اشاره داشته باشند؛ درحاليکه ديگر منابع ممکن است بر محدوديتهاي شرعي در اين زمينه تأکيد کنند. در اين مرحله، تحليلگر به بررسي رابطة بين اين مفاهيم و اينکه چگونه آنها با هم در تعاملاند و به تشريح پيامهاي کليدي پرداخته است.
5ـ1ـ4. ترکيب يافتهها و استخراج نتيجهگيريها
بعد از تحليل و استخراج مضامين، نتايج بهطور کلي گردآوري و سپس ترکيب ميشوند تا يک تصوير جامع از ديدگاههاي اسلام دربارة کارآفريني زنان بهدست آيد. اين مرحله به شناسايي نظرات و ديدگاههاي مختلف در ميان فقها و متفکران اسلامي کمک ميکند؛ بهويژه در مواردي که تفسيرهاي متفاوتي از اصول فقهي وجود دارد.
6ـ1ـ4. ارائة نتيجهگيريها و پيشنهادها
پس از تحليل مفاهيم و مضامين، نتيجهگيريهايي دربارة چگونگي پذيرش يا عدم پذيرش کارآفريني زنان در جوامع اسلامي بر اساس متون ديني ارائه خواهد شد. همچنين در اين مرحله چالشها و فرصتهاي موجود براي زنان در مسير کارآفريني، با توجه به اصول اسلامي و ملاحظات شرعي، شناسايي و مطرح خواهند شد.
5. تحليل دادهها
براي بخش قرآن کريم ميتوان با تفصيل بيشتري به آيات مرتبط با زنان و حقوق اقتصادي آنها پرداخت که در چهارچوب کارآفريني زنان و نقش آنها در فعاليتهاي اقتصادي مهماند. در قرآن کريم چندين آيه وجود دارد که بهنوعي به وضعيت اقتصادي و اجتماعي زنان اشاره دارند و ميتوانند در تحليل ديدگاه اسلامي در زمينة کارآفريني زنان مورد استفاده قرار گيرند. در ادامه به برخي از اين آيات و مفاهيم مرتبط پرداخته ميشود:
1ـ5. آية 32 سورة نساء
«وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلْنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبْنَ؛ و در آنچه خدا برخي از شما را بر برخي ديگر برتري داده است، آرزو نکنيد؛ براي مردان سهمي است از آنچه کسب کردهاند و براي زنان نيز سهمي است از آنچه کسب کردهاند».
اين آيه تأکيد دارد بر اينکه در اسلام براي هر فرد، اعم از مرد و زن، سهمي از درآمد حاصل از کار و تلاش خودش است. اين آيه در زمينة کارآفريني زنان بسيار مهم است؛ زيرا بيان ميکند که زنان نيز مانند مردان حق دارند از فعاليتهاي اقتصادي و کسبوکار خود بهرهمند شوند و در نتيجه، هيچ تفاوتي بين حقوق اقتصادي زنان و مردان در برابر قانون و در چهارچوب اصول اسلامي وجود ندارد.
اين آيه به اشتغال زنان و لزوم توجه به مسائل مالي آنها اشاره دارد. در اين آيه ميتوان مفهومي از حقوق اقتصادي و مالي زنان را يافت که آنها نيز بايد بهطور مستقل به کسب درآمد بپردازند و از مالکيت و درآمد خود برخوردار باشند.
2ـ5. آية 1 سورة ممتحنه
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ؛ اي کساني که ايمان آوردهايد! دشمنان من و دشمنان شما را دوست خود نگيريد». اين آيه به مفهومي اجتماعي در زمينة تعاملات اقتصادي زنان در تجارت ميپردازد. اگر زنان بخواهند در عرصة اقتصادي فعاليت کنند، بايد اصول درستي از اخلاق اجتماعي و احترام به ارزشها و آرمانهاي اسلامي را در تعاملات خود رعايت کنند.
3ـ5. آية 83 سورة بقره
«وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا؛ با مردم بهخوبي سخن بگوييد». اين آيه به روابط انساني و اجتماعي اشاره دارد که در محيط کارآفريني نيز اهميت دارد. زنان کارآفرين بايد در تمامي تعاملات خود در عرصة اقتصادي اصول حسن خلق را رعايت کنند.
4ـ5. آية 2 و 3 سورة طلاق
«وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ؛ و هر کس از خدا پروا کند، خداوند براي او راهي براي خروج از مشکلات فراهم ميسازد و از جايي که نميداند، رزق ميدهد». اين آيه ميتواند در زمينة کارآفريني زنان و تحقق آنها در دنياي اقتصادي مفهومي از «توکل به خداوند و اميد به کسب روزي از مسيرهاي غيرمنتظره» ارائه دهد.
5ـ5. آية 6 سورة طلاق
«فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُن؛ اگر براي شما شير ميدهند، مزدشان را بدهيد». در اين آيه به مرداني که زن خود را طلاق دادهاند و کودک شيرخوار دارند و مادر کودک حاضر است به آن شير دهد، امر کرده است که اگر زنان به فرزندان شما شير دادند، مزد آنان را بدهيد؛ سپس در دنبالة آيه ميفرمايد: «...وَإِن تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَي؛ و اگر به توافق نرسيديد، زن ديگري شير دادن او را بهعهده ميگيرد». دايگي و شير دادن به کودکاني که مادرانشان شير نداشتند يا از دنيا رفته بودند، در زمانهاي گذشته ميان زنان معمول بود؛ چنانکه حليمة سعديه و چند تن از زنان ديگر، براي همين کار به مکه آمدند. دايهها در برابر خدمتي که ارائه ميکردند و به کودک شير ميدادند، مزد دريافت ميکردند. بنابراين، دايگي ميتواند يکي از اشتغالات ويژة زنان باشد که قرآن به آن اشاره کرده است.
6ـ5. آية 23 سورة قصص
«وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْينَ وَجَدَ عَلَيهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَينِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّي يصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَيخٌ کَبِير؛ و هنگامي که به چاه آب مدين رسيد، گروهي از مردم را در آنجا ديد که چهارپايان خود را سيراب ميکنند و در کنار آنان دو زن را ديد که مراقب گوسفندان خويشاند. به آن دو گفت: کار شما چيست؟ گفتند: ما آنها را آب نميدهيم تا چوپانان همگي خارج شوند و پدر ما پيرمرد کهنسالي است». در اين آيه، چوپاني و دامداري شغلي است که دختران حضرت شعيب بهجاي پدر خود انجام ميدادند.
7ـ5. آية 35 سورة احزاب
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا. همانا مردان و زنان مسلمان، مؤمن و فرمانبُردار که صداقت و صبر پيشه کردهاند و مردان و زنان نمازگزار، صدقهدهنده، روزهدار، حافظ عفت و ذاکر خداوند، بسياري از ثوابهاي عظيم را براي خود آماده کردهاند.
اين آيه به انواع ويژگيهايي اشاره دارد که ميتواند در تمام زمينههاي زندگي، از جمله اقتصادي و کارآفريني، براي زنان و مردان در جامعة اسلامي بهکار آيد. ذکر اين ويژگيها در قرآن نشاندهندة امکان و ضرورت فعاليت اقتصادي و اجتماعي زنان با رعايت اصول شرعي است.
8ـ5. آية 5 سورة مؤمنون
«وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ؛ و آنان که به حفظ عفت و پاکدامني خود توجه دارند». اين آيه به مسئلة اخلاقي و اجتماعياي اشاره دارد که در هر محيط کاري و اقتصادي بايد رعايت شود. براي زنان کارآفرين، اين نکته مهم است که در تمامي فعاليتهاي اقتصادي بايد اصول اخلاقي را رعايت کنند.
9ـ5. آية 23 سورة نمل
«إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ؛ بهراستي من زني را يافتم که بر آنان حکومت ميکند و از هر چيزي [که از وسايل و لوازم حکومت و قدرت است] به او دادهاند و تختي بزرگ دارد».
پرداختن قرآن به داستان ملکة سبأ و حکومت او در قرآن کريم، تصدي زن را در بالاترين قدرت در جامعة اسلامي بيان ميکند و از آن بهخوبي ياد شده و مورد نقد و ذم قرار نگرفته است. ازسويديگر، آيات قرآني وي را فردي اهل رأي و نظر و شور و مشورت و حقطلب معرفي ميکند؛ چراکه وقتي نامة حضرت سليمان به او رسيد، به آن حضرت گرويد. بسياري از صاحبنظران به اين داستان تمسک جسته و تصدي زن را در بالاترين مناصب سياسي روا دانستهاند.
10ـ5. احاديث پيامبر اسلام و اهلبيت
در بررسي ديدگاه اسلام در زمينة کارآفريني زنان، علاوه بر آيات قرآن، ميتوان به احاديث پيامبر اسلام و اهلبيت و نيز نظرات فقها و کتابهاي فقهي نيز مراجعه کرد. اين منابع ديني در راستاي تأکيد بر حقوق اقتصادي و اجتماعي زنان و جايگاه آنها در عرصههاي اقتصادي و کارآفريني مهماند. در ادامه به برخي از اين احاديث و نظرات فقهي اشاره ميکنيم:
حديث از پيامبر اسلام: «لَا تَكْرَهُوا النِّسَاءَ فِي الْمُدَارَسَةِ وَالْقِيَامِ وَالْكِسْبِ وَالْبِرِّ». اين حديث از کتابهاي حديثي مانند الجامع الصحيح (صحيح مسلم)، مسند أحمدبنحنبل و الموطأ (اثر امام مالک) نقل شده است. اين حديث به مفهوم تشويق زنان به مشارکت در عرصههاي مختلف، از جمله عرصة اقتصادي، اشاره دارد.
حديث از پيامبر اسلام: «فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا عَمِلَتْ فِي جَابِرَةِ وَتَجَارَةٍ». اين حديث از منابع حديثي مانند الخصال شيخ صدوق و سير أعلام النبلاء ذهبي نقل شده است که فعاليتهاي اقتصادي حضرت فاطمة زهرا را بيان ميکند.
حديث از امام علي: «النِّسَاءُ شَرَفٌ فِي الْبُيُوتِ». اين حديث در منابع مختلف فقهي و حديثي مانند نهجالبلاغه (خطبة 34) يافت ميشود. اين حديث بهمفهوم اهميت زنان در خانواده اشاره دارد؛ ولي بهطور غيرمستقيم تأکيد دارد که زنان ميتوانند در جامعه و اقتصاد نيز نقش مؤثري ايفا کنند.
حديث از امام علي: «مَنْ لَمْ يَحْتَجْ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ فَيَفْتَحُ لَهُ أَبْوَابَ الْخَيْرِ». اين حديث از کتابهاي حديثي، مانند الكافي اثر شيخ کليني و تحف العقول نقل شده است. امام علي در اين حديث بر جستوجوي رزق و تلاش در اين زمينه تأکيد ميکنند.
حديث از امام صادق: «خَيْرُ النِّسَاءِ مَنْ أَعَانَتْ زَوْجَهَا وَعَمِلَتْ فِي الْمُنَاصَفَةِ». اين حديث از منابع معتبر، مانند الكافي و التهذيب نقل شده است. امام صادق در اين حديث به فعاليت اقتصادي زنان اشاره دارد.
حديث از پيامبر اسلام: «تِجَارَةٌ لَا تَكُونُ إِلَّا مَعَ النِّسَاءِ». اين حديث در منابع مختلف حديثي، مانند المصنّف اثر ابنابيشيبه و الأدب المفرد اثر بخاري يافت ميشود. در اين حديث به اين موضوع اشاره شده است که تجارت و معاملهاي نيست، مگر آنکه زنان در آن مشارکت داشته باشند.
حديث از امام علي: «إعْمَلُوا لِيَكُونَ لَكُمْ رَزْقٌ فِي الدُّنْيَا وَيَكُونَ لَكُمْ أَجْرٌ فِي الْآخِرَةِ». اين حديث در منابع مختلف حديثي و فقهي يافت ميشود، از جمله در نهجالبلاغه (خطبة 110) و الكافي. اين حديث به اين موضوع اشاره دارد که خداوند ميفرمايد: براي من عمل کنيد تا روزي در دنيا و پاداشي در آخرت براي شما باشد.
11ـ5. نظرات فقها و کتابهاي فقهي
فقهاي شيعه و سني ديدگاههاي مختلفي دربارة نقش زنان در عرصههاي اقتصادي و کارآفريني دارند. در مجموع، بسياري از فقها بر اين باورند که زنان در صورت رعايت اصول شرعي و اخلاقي ميتوانند در زمينههاي اقتصادي فعاليت کنند. در اينجا به برخي از نظرات فقهي در اين زمينه اشاره ميشود:
1ـ11ـ5. فقه شيعه
فقهاي شيعه معمولاً معتقدند که هيچ ممانعت شرعي از کارآفريني زنان، درصورتيکه اصول شرعي رعايت شود، وجود ندارد. در کتابهاي فقهي شيعه، مانند تحرير الوسيلة امام خميني، الحدائق الناضره و الکافي، تأکيد بر اين است که زن ميتواند در چهارچوب شرعي، کسبوکار خود را راهاندازي کند و از درآمد حاصل از آن استفاده کند. درصورتيکه درآمد حاصل از کسبوکار با اصول اسلامي همخواني داشته باشد و فعاليتها مطابق با حدود شرعي انجام شود، هيچگونه محدوديتي براي زنان وجود ندارد.
2ـ11ـ5. فقه اهلسنت
در بسياري از مذاهب اهلسنت نيز همانند فقه شيعه، کارآفريني زنان بهعنوان يک فعاليت شرعي پذيرفته ميشود. امام ابوحنيفه و امام شافعي در آثار فقهي خود نظرات مشابهي دربارة نقش اقتصادي زنان دارند و ميگويند که زنان ميتوانند درصورتيکه شرع از آنها جلوگيري نکند، در امور اقتصادي مشارکت کنند. در کتابهاي فقهي اهلسنت، مانند المبسوط اثر امام سرخسي و الشرح الصغير اثر علامه عبدالرحمنبنقاسم، هيچگونه محدوديتي براي اشتغال زنان در زمينههاي اقتصادي ديده نميشود؛ بهشرطي که اين اشتغال به تضييع حقوق شرعي و خانوادگي آنها منجر نشود.
3ـ11ـ5. کتابهاي فقهي و اصولي
الفقه على المذاهب الأربعه، اثر عبدالرحمان الجزيري: اين کتاب به بررسي فقهي مسائل مختلف در مذاهب مختلف اهلسنت، از جمله اشتغال و کارآفريني زنان، ميپردازد. در اين کتاب تأکيد شده است که اگر اشتغال زنان مطابق با احکام شرعي و بدون تضييع حقوق خود و خانواده باشد، مشکلي ندارد (الجزيري، 2003م).
الفقه الإسلامي و أدلته، اثر الزحيلي: اين کتاب به بررسي جزئيات فقهي در زمينههاي مختلف زندگي اقتصادي و اجتماعي زنان ميپردازد. در اين کتاب نيز بيان شده است که هيچگونه مانعي از لحاظ شرعي براي کارآفريني زنان وجود ندارد؛ بهشرطي که فعاليتهاي آنها مطابق با اصول ديني باشد (الزحيلي، 1984م).
4ـ11ـ5. کتابهاي حقوق اقتصادي اسلامي
حقوق الإنسان الاقتصادية في الإسلام وانعكاسها على التطور الاقتصادي: اين کتاب به بررسي اصول حقوقي و اقتصادي در اسلام ميپردازد و بيان ميکند که اسلام در زمينة اشتغال و کارآفريني زنان بهعنوان يک امر طبيعي و ضروري در جامعه هيچگونه محدوديتي ندارد؛ بهشرط آنکه اصول اخلاقي و ديني رعايت شود (المصباحي، 2022م).
در زمان پيامبر اسلام زنان بهطور فعال در امور اقتصادي، تجاري، اجتماعي و حتي نظامي مشارکت ميکردند. شخصيتهايي مانند حضرت خديجه نمونههاي بارزي از کارآفريني زنان در تاريخ اسلاماند. اين نشان ميدهد که اسلام هيچگونه ممانعتي براي اشتغال و کارآفريني زنان در زمينههاي مختلف اقتصادي و اجتماعي نداشته است. اين پيشينة تاريخي تأکيدي است بر اهميت حضور زنان در عرصههاي مختلف زندگي، از جمله در زمينههاي اقتصادي و کارآفريني.
در اينجا به برخي از نمونههاي بارز از اشتغال زنان در زمان پيامبر اسلام اشاره ميکنيم:
حضرت خديجه: حضرت خديجه نخستين همسر پيامبر اسلام و يک زن موفق در عرصة تجارت بود. او در دوران خود يکي از بزرگترين تاجران و کارآفرينان مکه بود. حضرت خديجه به تجارت در داخل و خارج از شبهجزيرة عربستان مشغول بود و در امور اقتصادي مهارت بسياري داشت. او در ابتدا با کارگران مرد تجارت ميکرد؛ ولي پس از آنکه پيامبر اسلام را بهعنوان نمايندة خود در تجارت انتخاب کرد، با موفقيت بيشتري فعاليت کرد. اين مسئله نشاندهندة اين است که زنان ميتوانند در سطح بالايي از تجارت و کسبوکار فعاليت کنند.
حضرت فاطمة زهرا: گرچه حضرت فاطمه بهعنوان يک مادر و همسر در خانوادة پيامبر نقش محوري داشت، اما در برخي از منابع تاريخي آمده است که آن حضرت در امور مختلف اقتصادي و اجتماعي، از جمله کمک به ايتام و نيازمندان، فعاليت داشت. يکي از نمونههاي بارز از فعاليتهاي اقتصادي ايشان، «کار در آسياب» و کمک به تأمين نيازهاي اقتصادي خانواده و مديريت باغ فدک بود.
عايشه، همسر پيامبر: عايشه يکي از همسران پيامبر اسلام در فعاليتهاي اقتصادي مشارکت داشت. وي در زمان خود، علاوه بر آموزش و تفسير قرآن و حديث، به مشاورههاي اقتصادي نيز ميپرداخت. برخي منابع تاريخي گزارش دادهاند که عايشه از تجارت و امور اقتصادي نيز آگاهي داشت و در مسائل اقتصادي مشورت ميداد.
شَوَاء (نيکوکاران و دستفروشان در مدينه): در دوران پيامبر اسلام، زنان در برخي از مشاغل ساده همچون دستفروشي نيز فعاليت داشتند. براي مثال، برخي از زنان در مدينه به فروش محصولاتي مانند خرما، روغن و گندم مشغول بودند. اين زنان با کار خود به تأمين نيازهاي خانواده و جامعه کمک ميکردند و بهنوعي با آن درآمد کسب ميکردند.
زناني که در جنگها مشارکت داشتند: در جنگهاي اسلامي اوليه، زنان در زمينههاي مختلف، از جمله امدادرساني، پرستاري و حتي پشتيباني مالي از سربازان، شرکت داشتند. «نِسَاء النَّبَي» (زنان پيامبر) و زنان ديگر در جنگهاي بدر، احد و حنين حضور داشتند و نقشهاي مختلفي ايفا ميکردند. برخي از آنان در آشپزي، بهداري و جمعآوري کمکهاي مالي براي تأمين نيازهاي جنگي نقش داشتند.
سوده بنت زمعه: سوده يکي ديگر از همسران پيامبر اسلام بود که فعاليتهاي اقتصادي انجام ميداد. او در ابتداي زندگياش در مکه به تجارت مشغول بود و برخي منابع اشاره دارند که درآمد قابل توجهي از تجارت بهدست ميآورد. اين نشاندهندة آن است که حتي در جامعة ابتدايي اسلامي، زنان به اشتغال در زمينههاي اقتصادي و تجاري پرداختهاند.
زينب بنت خزيمه: زينب يکي ديگر از همسران پيامبر اسلام بود که در امور خيريه و اقتصادي فعاليت داشت. او علاوه بر فعاليتهاي اجتماعي، از جمله ياري به فقرا و يتيمان، در کمک به جنگجويان در زمان جنگها نيز نقش داشت. به همين دليل او به «امالمساكين» (مادر يتيمان) معروف بود.
6. چالشها در زمينة اشتغال زنان در اسلام
با اينکه در تاريخ اسلام نمونههاي بسياري از مشارکت و اشتغال زنان در عرصههاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي وجود دارد، در عمل، برخي چالشها و موانع در جوامع اسلامي، بهويژه در دورههاي مختلف تاريخ، براي اشتغال زنان وجود داشته است. اين چالشها ممکن است بهدلايل فرهنگي، اجتماعي و حتي ديني بهوجود آمده باشد. در ادامه، برخي از چالشهاي کليدي در اين زمينه را بررسي ميکنيم.
1ـ6. موانع فرهنگي و اجتماعي
يکي از بزرگترين چالشها براي اشتغال زنان در جوامع اسلامي، موانع فرهنگي و اجتماعي است. در بسياري از جوامع، نقش زنان بهطور سنتي محدود به امور خانهداري، تربيت فرزندان و خدمات اجتماعي در خانواده بوده است. اين نگرشها باعث ميشود که زنان نتوانند بهراحتي وارد عرصههاي شغلي و اقتصادي شوند و حتي در مواردي از آموزش و حرفهآموزي محروم ميشوند. اين چالشها ميتوانند بهشکل نهادينهاي در جامعه رخ دهند و در برخي موارد به تبعيضهاي جنسيتي در محيطهاي کاري و اقتصادي منجر شوند.
2ـ6. محدوديتهاي قانوني و فقهي
گرچه در قرآن و حديث بهطور کلي به اشتغال زنان و کارآفريني اشاره شده است، اما برخي از تفسيرهاي فقهي و نظرات مذهبي ممکن است براي اشتغال زنان در برخي از مشاغل خاص محدوديتهايي قائل شوند. برخي از فقها ممکن است بر اساس اصول خاصي، مانند حجاب، حضور در محيطهاي کاري مختلط يا دخالت در فعاليتهاي اقتصادي و تجاري بزرگ، براي زنان محدوديتهايي قائل شوند. اين نظرات فقهي ميتوانند بهطور غيرمستقيم بر مشارکت زنان در عرصههاي مختلف اقتصادي تأثير منفي بگذارند.
3ـ6. نابرابريهاي جنسيتي در محيطهاي کاري
در بسياري از جوامع اسلامي، حتي در جوامع مدرن، زنان هنوز با نابرابريهاي جنسيتي در محيطهاي کاري مواجهاند. اين نابرابريها ميتواند شامل حقوق پايينتر، فرصتهاي شغلي محدودتر، تبعيض در ارتقاي شغلي، يا برخوردهاي تبعيضآميز در محيط کار باشد. در بسياري از کشورهاي اسلامي هنوز زنان با موانع سختي براي رسيدن به مشاغل مديريتي، تصميمگيري و رهبري روبهرويند.
4ـ6. تأثيرات منفي ساختارهاي اجتماعي و خانوادگي
در برخي جوامع اسلامي مسئوليتهاي خانواده و خانهداري ميتواند بهمثابة يک عامل محدودکننده براي اشتغال زنان عمل کند. بسياري از زنان بهدليل مسئوليتهاي خانوادگي، بهويژه در جوامع سنتي، ممکن است نتوانند در محيطهاي کاري بهطور کامل فعال باشند. اين مسئوليتها، بهويژه در کشورهاي داراي ساختارهاي خانوادگي گستردهتر، مانند کشورهايي با فرهنگهاي پدرسالاري، چالشهاي بزرگي را براي اشتغال زنان ايجاد ميکنند.
5ـ6. نبود آموزش و فرصتهاي شغلي براي زنان
در برخي از جوامع، عدم دسترسي به آموزش و مهارتهاي حرفهاي براي زنان، يکي از چالشهاي اصلي است. بسياري از زنان در جوامعي که زيرساختهاي آموزشي کافي براي آموزش زنان وجود ندارد، با مشکلات جدي در ورود به بازار کار و فعاليت اقتصادي مواجهاند. علاوه بر اين، در برخي کشورها محدوديتهاي اجتماعي مانع از ورود زنان به برخي از مشاغلي ميشود که به تخصصهاي ويژه نياز دارند.
6ـ6. موانع اقتصادي و مالي
يکي ديگر از چالشهاي مهم، موانع اقتصادي و مالي است. در بسياري از کشورهاي اسلامي، زنان بهدليل نبود منابع مالي کافي يا محدوديتهاي دسترسي به سرمايه براي شروع کسبوکار، با مشکلاتي مواجهاند. بهدليل ساختارهاي اقتصادي و بانکي که ممکن است از زنان حمايت نکنند، بسياري از زنانِ علاقهمند به کارآفريني، از راهاندازي کسبوکار خود محروم ميمانند.
7ـ6. نگرشهاي منفي به کار زنان
در برخي جوامع، حتي با وجود تأييدهاي شرعي، هنوز نگرشهاي منفي به فعاليتهاي اقتصادي و شغلي زنان وجود دارد. برخي از افراد ممکن است اشتغال زنان را با چالشهاي اخلاقي يا اجتماعي مرتبط بدانند و معتقد باشند که زنان نبايد از منزل خارج شوند يا در فعاليتهاي اقتصادي مشارکت کنند. اين نگرشها ميتوانند بر توانمنديها و انتخابهاي زنان تأثير منفي بگذارند و مانع پيشرفت آنها شوند.
8ـ6. محدوديتها در مشاغل خاص
در برخي حوزههاي خاص، مانند سياست، حقوق و علوم، زنان در جوامع اسلامي با چالشهايي در ورود به اين مشاغل روبهرو هستند. حتي اگر برخي جوامع اسلامي بر اشتغال زنان تأکيد داشته باشند، هنوز در بسياري از بخشها زنان در مقايسه با مردان به فرصتهاي کمتري دسترسي دارند.
با اينکه اسلام اصول کلي را براي اشتغال زنان تبيين کرده، موانع فرهنگي، اجتماعي، فقهي و اقتصادي در جوامع مختلف اسلامي مانع از استفادة کامل از ظرفيت زنان در زمينههاي اقتصادي و شغلي شده است. براي غلبه بر اين چالشها، بايد سياستهاي حمايتي، آموزشي و فرهنگي مؤثري اتخاذ شود که به زنان امکان دهد که در حوزههاي اقتصادي و اجتماعي فعالانه مشارکت کنند. اصلاح نگرشهاي اجتماعي، بازنگري در قوانين و تسهيل دسترسي به منابع مالي و آموزشي ميتواند راهگشاي بسياري از اين چالشها باشد.
نتيجهگيري
در طول تاريخ اسلام و بهويژه در دوران پيامبر اسلام، زنان در زمينههاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و حتي سياسي نقشهاي مهم و برجستهاي ايفا کردهاند. برخلاف تصورات نادرست برخي از جوامع، اسلام هيچگاه زنان را از فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي منع نکرده است؛ بلکه در بسياري از موارد آنان را مورد حمايت قرار داده و نقشهاي مهمي براي آنان در جامعه تعريف کرده است. حضور زنان در عرصههاي مختلف اقتصادي و کارآفريني در صدر اسلام، خود گواهي بر اين موضوع است که اسلام به اشتغال و فعاليتهاي اقتصادي زنان نگاه مثبت و حمايتي دارد.
حضور زنان در تجارت و کسبوکار
يکي از بارزترين نمونهها در تاريخ اسلام، حضرت خديجه است که بهعنوان يک تاجرة موفق در دوران خود شناخته ميشد. او در زمان قبل از ازدواج با پيامبر و پس از آن، نقشهاي مهمي در زمينة تجارت ايفا کرد. حضرت خديجه با تجربة تجاري گستردة خود و انتخاب پيامبر اسلام بهعنوان نمايندهاش در تجارت، نمونهاي از يک کارآفرين موفق زن در صدر اسلام بود. اين حقيقت نشان ميدهد که اسلام بهطور ضمني و آشکارا به مشارکت زنان در عرصههاي اقتصادي و تجاري اهميت ميدهد و آنها را به انجام کارهاي اقتصادي ترغيب ميکند.
نقشهاي اجتماعي و فرهنگي زنان
حضرت فاطمه زهرا نيز نهتنها بهعنوان مادر و همسر در خانوادة پيامبر اسلام نقش داشت، بلکه در زمينههاي اجتماعي و اقتصادي نيز فعاليتهاي بسياري انجام داد. کارهاي خيريه و کمک به نيازمندان از جمله فعاليتهايي بودند که حضرت فاطمه در آنها مشارکت داشت. علاوه بر اين، در منابع تاريخي آمده است که ايشان در برخي فعاليتهاي اقتصادي نيز دخيل بودند و در کنار مسئوليتهاي خانوادگي خود، در جهت تأمين نيازهاي جامعه مشارکت ميکردند. اين نمونهها نشان ميدهند که زنان در صدر اسلام، نهتنها در خانه، بلکه در بيرون از خانه نيز نقشهاي مؤثر و مثبتي ايفا ميکردند.
اشتغال و مشارکت زنان در جنگها و فعاليتهاي اجتماعي
در جنگهاي بزرگ اسلام، زنان در بسياري از جنبههاي پشتيباني از جبههها و ارتش اسلام مشارکت داشتند. در جنگهاي بدر، احد و حنين، زنان نقشهايي چون پرستاري، تهية غذا، امدادرساني و حتي جمعآوري کمکهاي مالي براي تأمين تجهيزات جنگي ايفا ميکردند. برخي از زنان، مانند حضرت امسليم ـ رضياللهعنها ـ در صفوف جنگي حاضر بودند و بهعنوان پرستار در کنار مردان جنگ ميکردند.
تغيير نگرش به اشتغال زنان در جامعة اسلامي
با توجه به احاديث متعدد از پيامبر اسلام و اهلبيت، فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي زنان هيچگاه مردود نبوده و حتي در بسياري از موارد بهعنوان اقدامي پسنديده مورد تأکيد قرار گرفته است. حديثهايي که از پيامبر اسلام و امام علي نقل شدهاند، نشان ميدهند که زنان ميتوانند در حوزههاي مختلف اقتصادي فعاليت کنند و حتي کار اقتصادي و کسبوکار در اسلام امري ارزشمند محسوب ميشود. اين ديدگاه مثبت به اشتغال زنان ميتواند الگويي براي جوامع اسلامي در عصر حاضر باشد.
اهميت حضور زنان در عرصههاي اقتصادي و اجتماعي
حضور زنان در عرصههاي اقتصادي، نهتنها از نظر شرعي و ديني مورد تأکيد قرار گرفته است، بلکه در جامعة اسلامي نيز بهعنوان يک ضرورت شناخته ميشود. در زماني که مشکلات اقتصادي و اجتماعي به معضلي جهاني تبديل شده است، استفاده از تمام ظرفيتهاي انساني، از جمله زنان، ميتواند راهگشاي بسياري از چالشها باشد؛ بهخصوص با توجه به پيشرفتهاي علمي و فناورانه در دنياي امروز، زنان قادرند در بسياري از عرصههاي اقتصادي، مانند کارآفريني، تجارت، فناوري و صنايع مختلف، نقشهاي محوري ايفا کنند.
در پايان ميتوان گفت که تاريخ اسلام، بهويژه در دوران پيامبر اسلام، نمونههاي بسياري از مشارکت زنان در اشتغال و کارآفريني را ارائه ميدهد. از حضرت خديجه بهعنوان يک تاجر موفق تا حضرت فاطمة زهرا که در امور اجتماعي و اقتصادي فعاليت داشتند، همگي نشاندهندة آن هستند که اسلام هيچگاه زنان را از حضور در فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي منع نکرده است. برعکس، اسلام همواره به اشتغال زنان، درصورتيکه در چهارچوبهاي اخلاقي و شرعي باشد، تأکيد داشته است. اين ديدگاه ميتواند الگويي براي جامعة اسلامي امروز باشد تا زنان بهطور فعال در عرصههاي مختلف اقتصادي و اجتماعي مشارکت داشته باشند و به توسعة پايدار کمک کنند.
پيشنهادهاي تحقيق
توسعة الگوهاي تطبيقي: ايجاد الگوهاي تطبيقي کارآفريني زنان که بتوانند با توجه به تنوع مذهبي، فرهنگي و اجتماعي کشورهاي مختلف اسلامي، اصول اسلامي را بهصورت مؤثر پيادهسازي کنند؛
پژوهشهاي عملي: انجام تحقيقات ميداني بيشتر در زمينة چالشهاي واقعي و روزمرهاي که زنان در کشورهاي مسلمان با آنها مواجهاند و تحليل راهحلهاي عملي براي مقابله با اين چالشها؛
آموزش و توانمندسازي: طراحي و اجراي برنامههاي آموزشي و توسعة مهارتهاي کارآفريني براي زنان، با تأکيد بر مباحث اسلامي که ميتواند به زنان در ارتقاي توانمنديهاي فردي و اجتماعيشان کمک کند؛
پشتيباني از سياستگذاريهاي دولتي: پيشنهاد سياستهايي براي دولتها و نهادهاي ديني جهت تسهيل شرايط کارآفريني براي زنان، از جمله دسترسي به منابع مالي، مشاوره و حمايتهاي قانوني؛
مطالعة تأثيرات اجتماعي: بررسي تأثيرات اجتماعي و فرهنگي ايجاد فرصتهاي کارآفريني براي زنان بر وضعيت خانوادگي، اجتماعي و فرهنگي جوامع اسلامي.
- قرآن کریم.
- نهجالبلاغه.
- الجزیری، عبدالرحمنبنمحمد عوض (2003م)، الفقه على المذاهب الأربعة. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- جعفرینسب، ایمان و ولیخانی دهاقانی، ماشاالله (1401). واکاوی جایگاه کارآفرینی زنان در جمهوری اسلامی ایران. پژوهش اجتماعی، 52(13)، 104ـ126.
- حجازی، سیدرضا، عبدی جمایران، علی، عبدی بوسجین، سعید و مؤذنی بیستگانی، زهره (1394). تأثیر و نقش اسلام بر کارآفرینی زنان. اولین کنفرانس بینالمللی حسابداری، مدیریت و نوآوری در کسبوکار. صومعهسرا: مؤسسة پویندگان اندیشههای نو.
- خاتمی، سیدهسمیه و خاتمی، سیدجواد (1396). دلایل وجود بستر مناسب در کارآفرینی زنان روستایی از نگاه دین اسلام. همایش ملی بررسی راهکارهای مدیریت توسعة کارآفرینی روستایی در ایران. سبزوار: دانشگاه حکیم سبزواری.
- https://civilica.com/doc/635848.
- الزحیلی، وهبه (1984م). الفقه الإسلامی و أدلته. دمشق: دار الفکر.
- عباسی، مصیب و حاجیعسکری، مریم (1396). کارآفرینی اجتماعی زنان از دیدگاه اسلام. اولین کنفرانس جهانی و اولین کنفرانس ملی پژوهشهای نوین ایران و جهان در مدیریت، اقتصاد و حسابداری و علوم انسانی. شیراز: دانشگاه دولتی علمی کاربردی شوشتر.
- المصباحی، سراج أحمد (2022م). حقوق الإنسان الاقتصادیة فی الإسلام و انعکاسها على التطور الاقتصادی. الناشر بالمکتبة هو المؤلف. https://www.noor-book.com
- یوسفی، اکرم و صادقی، حسین (1400). جایگاه کارآفرینی زنان در دین با محوریت دین اسلام. پژوهشهای نوین در مدیریت کارآفرینی و توسعة کسبوکار، 2(1)، 1ـ18.
